27 września: dlaczego pamiętamy o Polskim Państwie Podziemnym

27 września obchodzimy Dzień Polskiego Państwa Podziemnego. Data nawiązuje do powołania Służby Zwycięstwu Polski w 1939 roku, gdy trwała jeszcze obrona Warszawy. Był to początek organizowania konspiracyjnej walki wojskowej, ale Polskie Państwo Podziemne oznacza więcej niż armię w ukryciu: obejmowało także cywilną administrację, tajną edukację i pomoc osobom zagrożonym przez okupantów.

Redakcja Moviesnation

Dlaczego wybrano 27 września

27 września 1939 roku, w ostatnich dniach obrony Warszawy, powstała Służba Zwycięstwu Polski (SZP). Jej organizatorem i pierwszym dowódcą był gen. Michał Karaszewicz-Tokarzewski. Celem było przygotowanie dalszej walki po zajęciu kraju przez Niemcy i Związek Sowiecki. Wrześniowa klęska nie miała więc oznaczać końca polskiego oporu.

Rocznica przypomina o tej decyzji, lecz nie wyznacza dnia, w którym powstały wszystkie instytucje podziemnego państwa. Sieć cywilna i wojskowa rozwijała się stopniowo przez kolejne lata okupacji. Nie miała też jednej nazwy ani nie działała przez cały ten czas w niezmienionej postaci.

To rozróżnienie pomaga zrozumieć sens święta. SZP była organizacją wojskową. Polskie Państwo Podziemne to określenie szerszego systemu konspiracyjnych struktur podporządkowanych władzom Rzeczypospolitej na uchodźstwie. Obejmował on pion wojskowy oraz cywilny, które miały odmienne zadania.

Od SZP do Armii Krajowej: krótka chronologia

• 27 września 1939 roku: w Warszawie powstaje Służba Zwycięstwu Polski.
• Listopad 1939 roku: rozpoczyna się tworzenie Związku Walki Zbrojnej (ZWZ), który zastępuje SZP w organizowaniu krajowej konspiracji wojskowej.
• 1940 rok: kształtuje się Delegatura Rządu RP na Kraj, reprezentująca cywilne władze państwowe działające na emigracji.
• 14 lutego 1942 roku: ZWZ zostaje przemianowany na Armię Krajową (AK).
• 1944 rok: AK prowadzi akcję „Burza”, której celem jest występowanie wobec wkraczających wojsk sowieckich w roli gospodarza na wyzwalanych terenach.

Ta kolejność pokazuje, dlaczego nie należy używać nazw SZP, ZWZ, AK i Polskie Państwo Podziemne zamiennie. Trzy pierwsze odnoszą się do kolejnych form organizacji wojskowej. Ostatnia nazwa obejmuje również działanie władz cywilnych i instytucji służących społeczeństwu.

Jak działała cywilna część podziemnego państwa

Cywilnym przedstawicielstwem rządu na uchodźstwie była Delegatura Rządu RP na Kraj. Jej zadaniem było utrzymanie ciągłości administracji i przygotowanie państwa do działania po zakończeniu okupacji. W jej strukturach zajmowano się między innymi oświatą, informacją i pomocą społeczną. Praca ta wymagała konspiracji: ujawnienie osób, dokumentów lub miejsc spotkań mogło oznaczać aresztowanie.

Konkretnym przykładem działalności cywilnej była Rada Pomocy Żydom „Żegota”, działająca przy Delegaturze od 1942 roku. Organizowała pomoc dla Żydów ukrywających się poza gettami, w tym wsparcie finansowe i zdobywanie dokumentów. Była częścią cywilnego zaplecza podziemnego państwa. Jej działalności nie należy jednak utożsamiać z całością pomocy udzielanej Żydom przez różne osoby i środowiska podczas okupacji.

Innym ważnym obszarem było tajne nauczanie. Niemiecka polityka okupacyjna ograniczyła polską edukację, dlatego nauczyciele prowadzili zajęcia w ukryciu. Podziemna administracja oświatowa zajmowała się koordynacją nauki, a lekcje organizowali również nauczyciele związani z Tajną Organizacją Nauczycielską i innymi środowiskami. Uczniowie mogli w ten sposób kontynuować naukę przedmiotów usuniętych z oficjalnych programów.

Tajne komplety nie były jedną szkołą zarządzaną z jednego miejsca. Tworzyły sieć ludzi, którzy zapewniali lokale, materiały i zajęcia, ryzykując bezpieczeństwo własne oraz uczniów. Ten codzienny wysiłek był równie istotny dla trwania polskich instytucji i kultury jak przygotowania do przyszłej odbudowy administracji.

Czym zajmował się pion wojskowy

Zadania wojskowe należały do odrębnego pionu. AK gromadziła informacje, szkoliła ludzi i prowadziła działania przeciw okupantowi. Jednym z udokumentowanych przykładów była akcja „Burza” w 1944 roku. Oddziały AK występowały zbrojnie przeciw Niemcom, a zarazem miały ujawniać obecność polskich władz i sił zbrojnych na zajmowanych terenach.

„Burza” pokazuje związek między działaniami wojskowymi i politycznym celem podziemnego państwa. Nie oznacza jednak, że Delegatura i AK były tą samą organizacją. Miały różne struktury, choć działały w ramach wysiłku podporządkowanego władzom Rzeczypospolitej. Nie każda grupa oporu w okupowanej Polsce należała też do tego systemu.

Co upamiętnia dzień Polskiego Państwa Podziemnego

Święto przypomina o rozpoczęciu zorganizowanej konspiracji 27 września 1939 roku oraz o instytucjach, które rozwijały się później. W ich historii mieszczą się walka zbrojna, prowadzenie lekcji, utrzymywanie administracji i niesienie pomocy cywilom. Każda z tych działalności miała własnych organizatorów i własne ryzyko.

Jeśli 27 września ma być czymś więcej niż datą w kalendarzu, warto spojrzeć na obie części tego dziedzictwa. Historię SZP, ZWZ i AK można zestawić z dziejami Delegatury, tajnego nauczania oraz „Żegoty”. Materiały historyczne poświęcone tym instytucjom publikuje Instytut Pamięci Narodowej.

Źródło: Instytut Pamięci Narodowej