14 października 1773 roku powołano Komisję Edukacji Narodowej

14 października 1773 roku sejm powołał Komisję Edukacji Narodowej, powierzając jej organizację szkół prowadzonych wcześniej przez jezuitów. Data tego wydarzenia stała się punktem odniesienia dla Dnia Edukacji Narodowej, obchodzonego dziś jako święto osób pracujących w polskiej oświacie. Warto jednak odróżnić XVIII-wieczną reformę od współczesnego systemu szkolnego: KEN tworzyła jego ważne podwaliny, ale nie była jego odpowiednikiem.

Dlaczego powołano Komisję Edukacji Narodowej

Komisja powstała po kasacie zakonu jezuitów przez papieża Klemensa XIV w 1773 roku. Jezuici prowadzili w Rzeczypospolitej liczne szkoły, dlatego decyzja o rozwiązaniu zakonu pozostawiła państwo przed pilnym zadaniem: trzeba było przejąć ich majątek i zapewnić dalsze działanie placówek edukacyjnych.

Sejm powołał KEN jako organ państwowy odpowiedzialny za sprawy edukacji. Było to rozwiązanie nowatorskie w skali europejskiej: szkolnictwo zaczęto organizować pod nadzorem instytucji działającej w imieniu państwa, a nie wyłącznie zakonów czy lokalnych fundatorów.

Komisja działała w realiach Rzeczypospolitej Obojga Narodów, państwa obejmującego ziemie dzisiejszej Polski, Litwy, Białorusi i Ukrainy. Jej zadaniem było uporządkowanie edukacji na rozległym obszarze, w okresie poprzedzającym rozbiory. Nie należy więc sprowadzać jej działalności do reformy szkół w granicach współczesnej Polski.

Jak KEN zmieniała szkoły

Komisja przejmowała nadzór nad szkołami i majątkiem pojezuickim, a następnie organizowała sieć placówek oraz zasady ich działania. Reformatorzy dążyli do tego, by nauczanie było bardziej uporządkowane i użyteczne: większe znaczenie miały zyskać przedmioty świeckie, wiedza o świecie i przygotowanie do życia publicznego.

Zmiana dotyczyła także programu i sposobu zarządzania. KEN wspierała tworzenie nowych podręczników i dostosowywanie treści nauczania do reformowanych szkół. W pracy nad tymi zagadnieniami ważną rolę odgrywali uczeni i działacze oświatowi, w tym Hugo Kołłątaj i Grzegorz Piramowicz. Komisja nie ograniczała się zatem do przejęcia istniejących budynków; próbowała nadać edukacji spójniejszy kierunek.

Istotnym elementem reformy było objęcie szkolnictwa nadzorem państwowym. Oznaczało to, że sprawy szkół stały się przedmiotem systematycznej polityki publicznej. Zmiana nie nastąpiła jednak z dnia na dzień i nie objęła wszystkich mieszkańców w równym stopniu. Edukacja w XVIII wieku pozostawała dostępna przede wszystkim dla wybranych grup społecznych, a sieć szkół i możliwości nauki różniły się zależnie od miejsca.

KEN bywa nazywana pierwszym ministerstwem oświaty w Europie. To określenie podkreśla jej państwowy charakter i znaczenie w historii edukacji, ale nie oznacza, że działała tak jak dzisiejszy resort. Komisja funkcjonowała w odmiennym ustroju i odpowiadała na konkretne wyzwania swojej epoki.

Od daty powołania KEN do Dnia Edukacji Narodowej

Współczesne święto obchodzone 14 października upamiętnia rocznicę powołania komisji. Samo wydarzenie z 1773 roku i późniejsze ustanowienie dnia poświęconego edukacji to dwie różne kwestie: najpierw powstała instytucja reformująca szkolnictwo, a dopiero wiele lat później jej rocznica stała się datą święta.

Dzień Edukacji Narodowej funkcjonuje jako święto osób związanych z oświatą, w tym nauczycieli. W potocznym obiegu nazywa się go czasem Dniem Nauczyciela, ale jego nazwa jest szersza. Związek z KEN nadaje dacie wymiar historyczny; nie oznacza, że dzisiejsze szkoły działają według XVIII-wiecznych rozwiązań.

Co z reform KEN przetrwało w pamięci

Znaczenie Komisji polega przede wszystkim na tym, że edukację uczyniono sprawą państwową i podjęto próbę zaplanowania jej organizacji w skali całego kraju. Jej działalność kojarzy się także z reformą programów, rozwojem podręczników i szerszym uwzględnieniem nauk świeckich.

Gdy 14 października składane są życzenia nauczycielom, upamiętniana jest więc nie tylko praca współczesnych szkół. Data przypomina również o momencie, gdy w 1773 roku powołano instytucję, która miała uporządkować edukację w Rzeczypospolitej. To historyczny początek ważnej zmiany, a nie gotowy projekt dzisiejszego szkolnictwa.

Źródło: Gov